Antepfıstığı yetiştirme rehberi

Antepfıstığı yazları uzun, sıcak ve kurak, kışları nispeten soğuk bölgelerde ekonomik olarak yetişir. Meyvenin olgunlaşması ve içinin dolması için belirli bir sıcaklık toplamı gerekir: 12°C üzerindeki etkili sıcaklık toplamı çeşitlere göre 2.715–2.861 gün-derecedir. Yaz ortalaması 25°C'nin altında kalan serin yerlerde meyveler içini dolduramaz, çıtlama oranı düşer ve hasat ekime sarkar [1].

Soğuklama ve don: Soğuklama ihtiyacı (7,2°C'nin altında geçen süre) çeşide göre 550–1100 saattir; karşılanmazsa gözler sağlıklı açılmaz ve polen azalır. Kış dinlenmesinde –17°C'ye kadar zarar görülmemiştir. Çiçeklenme genellikle nisanda olur; şiddetli fırtına, yağış, –0,5°C'nin altındaki sıcaklıklar ve geç donlar çiçek dökümüne, döllenme eksikliğine ve verim kaybına yol açar. Geç don tehlikesi olan yerlerde, don cebi oluşturan alanlarda ve vadi tabanlarında bahçe kurulmamalıdır [1].

Rakım: Ülkemizde genellikle 300–1200 m'de ekonomik yetiştiricilik yapılır. Çok yüksek yerlerde sıcaklık toplamı karşılanamaz; deniz kıyısına yakın yerlerde ise yüksek nem tozlanma ve döllenmeyi bozabilir [1].

Antepfıstığı diğer meyvelerin yetişemediği taşlık, kayalık ve fakir topraklarda yetişebilir; ancak iyi verim için hafif eğimli, nispeten derin, süzek, tınlı-kumlu ve su tutma kapasitesi iyi topraklar gerekir. Kuraklığa dayanıklıdır ve kökleri 5–6 m derine inebilir; bu nedenle kış ve ilkbahar yağışlarının toprakta tutulması çok önemlidir [1].

Anaçlar: Türkiye'de dört Pistacia türü anaç olarak kullanılır. P. vera tohumundan elde edilen anaçlar Verticillium solgunluğuna hassas olduğu için son yıllarda önerilmemektedir. Buttum (P. khinjuk) Siirt, Hakkâri ve Bitlis'te yaygındır, aşı noktası kalın olduğu için aşılamada kolaylık sağlar ve topraktaki azottan en iyi yararlanan türdür. Menengiç (P. terebinthus) hemen her bölgede doğal yetişir, soğuğa ve Armillaria kök çürüklüğüne dayanıklıdır, ama yavaş gelişir ve Verticillium'a hassastır. Atlantik sakızı (P. atlantica) en büyük taçlı anaçtır. Son yıllarda yurt dışında geliştirilen UCB-1, Platinum ve Adex gibi melez anaçlar da kullanılmaktadır [1].

Bahçeler doğrudan tohum ekimiyle, çöğür dikimiyle, tüplü fidan dikimiyle ya da yabani ağaçların yerinde aşılanmasıyla kurulabilir. Erken aşıya gelip erken verime yattığı için en çok önerilen yöntem tüplü fidan dikimidir. Ülkemizde çok sayıda yabani Pistacia ağacı bulunduğundan yabanilerin aşılanmasıyla yapılan yetiştiricilik de yaygındır; bunlarda aşılamadan bir yıl önce hazırlık budaması yapılmalıdır [1].

Dikim: Kışı çok sert geçmeyen yerlerde tutma oranı yüksek olduğu için sonbahar dikimi tercih edilmelidir. Toprak önce 80–100 cm derinlikte işlenir, 40–50 cm genişlik ve 60–80 cm derinlikte çukurlar açılır; aşılı fidanlarda aşı yeri toprağın 10–15 cm üzerinde kalmalı, dikimden sonra yağış olsa bile can suyu verilmelidir. Sulu koşullarda sıra arası 6–8 m, sıra üzeri 4–6 m; kuru koşullarda anaca göre 7–10 m aralık uygulanır. Kuru koşullarda dikilen fidanlara ilk yaz yaklaşık 20 gün arayla 4–5 kez su verilmelidir [1].

Tozlanma: Antepfıstığında erkek ve dişi çiçekler ayrı ağaçlardadır ve meyvenin yenen kısmı tohum olduğu için tozlanma ve döllenme zorunludur. Dişi çiçeklerin taç yaprağı olmadığından böcekler değil rüzgâr tozlar. Her 8–11 dişi ağaca, çiçeklenme zamanı uyumlu bir erkek ağaç düşmeli; erkek ağaçlar ilkbaharda esen hâkim rüzgâr yönünde daha sık dikilmelidir. Çiçeklenme genellikle nisanın ilk iki haftasındadır; erkek ağaçlar 3–7, dişiler 10–12 gün çiçekte kalır. Bahçede yeterli erkek ağaç yoksa yapay tozlama geçici bir çözümdür [1].

Sulama: Damla sulamayla yıllık su tüketimi yaklaşık 800–1000 mm'dir. Kuraklığa dayanıklı olması az suyun yeterli olduğu anlamına gelmez; sulama kuru koşullara göre verimi önemli ölçüde artırır ve periyodisitenin şiddetini azaltır. Yüzey sulamada ağacın gövdesi kesinlikle göllendirilmemeli, su taç izdüşümüne verilmelidir; aksi halde mantari hastalıklar ortaya çıkabilir [1].

Toprak işleme: Bahçelerde geleneksel olarak toprak çok fazla işlenmektedir; aşırı toprak işleme organik maddeyi azaltır, erozyon riskini artırır ve toprağı sıkıştırarak kök gelişimini yavaşlatır [1].

Gübreleme: Gübreleme programının, yapılacak toprak ve yaprak analizlerinin sonucuna göre bir uzmanla belirlenmesi uygundur [3]. Bahçe kurulurken dikimden önce tesis gübrelemesi yapılması ve toprağın su tutma özelliğini artırmak için iyi yanmış hayvan gübresi verilmesi yararlıdır. Fidanlar tam verime yatıncaya (8–10 yıl) kadar her yıl gübrelenmeli; gübre şubat sonu–mart aylarında gövdeden uzağa, taç izdüşümüne geniş bir bant halinde verilip toprağa karıştırılmalıdır. Sulanmayan ve yazın yağış almayan yerlerde üst gübrelemeye gerek yoktur. Fidanlar verime yatana kadar sıra aralarında yeşil gübre bitkisi yetiştirilip toprağa karıştırılması toprağın organik maddesini ve su tutma gücünü artırır. Sulama ve doğru gübrelemeyle periyodisite gösteren ağaçlardan her yıl ürün alınabilmektedir [7].

Budama: Budanmayan antepfıstığı ağaçları çalımsı, sık dallanan ve yere yakın bir biçimde gelişir. Reçineli olduğu için aşırı dal kesimleri ağacın dengesini bozar; bu nedenle budamaya fidan döneminde başlanmalı ve kalın dal kesiminden kaçınılmalıdır. En uygun zaman yaprakların %70–80'inin döküldüğü dinlenme dönemidir. Meyve gözlerinin dökülmemesi için ağaca çıkılmamalı, merdiven kullanılmalı; aletler dezenfekte edilmeli ve hastalıklı ağaçlar en son budanmalıdır [1].

Bu sayfadaki atıfların tam künyeleri antepfıstığı sayfasının kaynakçasında yer alır.