Dut yetiştirme rehberi

Dut daha çok sıcak ılıman ve bol güneşli bölgelerin bitkisidir; ılıman iklimden subtropik iklime, deniz seviyesinden 1600 m yüksekliğe, Akdeniz'den Doğu Anadolu'ya kadar farklı ekolojik koşullarda yetiştirilebilir. En uygun büyüme sıcaklığı 24–28°C'dir. Geç yapraklandığı için ilkbahar geç donlarını atlatır, ancak çok geç gelen donlardan diğer meyve türlerine göre daha şiddetli etkilenir. Yıllık yağış isteği 600–2500 mm, ideal hava nemi %65–80'dir [3].

Toprak bakımından seçici değildir; en iyi tınlı, kumlu-tınlı ve killi-tınlı topraklarda yetişir. Toprak pH'ının 6,5–7 olması idealdir; taban suyu toprak yüzeyine yakın olmamalıdır [1, 3].

Çoğaltma: Dut tohum, çelik, aşı ve doku kültürüyle çoğaltılabilir; çeşit özelliğini koruyarak çoğaltmak için vejetatif yöntemler gerekir. Ülkemizde dut fidanlarının yaklaşık %94'ü aşıyla üretilir [5]. En çok T göz aşısı uygulanır; beyaz, kırmızı ve mor dutlarda aşı başarısı %90'ın üzerindeyken karadutta %20–40 arasında kalır. Karadutta anaç olarak genellikle yabani beyaz dut kullanılır, ancak aşı yerinde şişkinlik şeklinde kısmi uyuşmazlık görülebilir [3]. Kesim yüzeyinden süt çıkması da aşı tutumunu güçleştirir [5].

Bahçe tesisi: Türkiye'de dut ticari kapama bahçelerden çok ağaç grupları ya da sınır ağaçları şeklinde yetiştirilir. Temiz meyve hasadı için yeni bahçeler tozdan uzak yerlerde kurulmalıdır. Ağaçlar büyük taç yaptığı için aralarındaki mesafe en az 7–8 m olmalı; 7×7 m aralıkla dekara yaklaşık 20 ağaç dikilebilir [3, 5]. Dut ağaçları rüzgâra dayanıklıdır ve bazı tipleri rüzgârkıran olarak kullanılır [5].

İpekböceği dutlukları: Yaprak üretimi için kurulan dutluklarda ağaçlar çok daha sık dikilir; örneğin alçak gövdeli dutlarda sıra arası 1,5–2 m, sıra üzeri 0,6–1,2 m'dir. Bir kutu ipekböceği yetiştirmek için 40–50 dut ağacı gerekir [7]. Ülkemizde bu amaçla yetiştiricilik Bursa ve Diyarbakır'da yapılmaktadır [5].

Toprak işleme: Bölgenin iklimine göre açık ya da örtülü toprak işleme yapılabilir; su kaynakları yeterliyse örtülü sistemler önerilir ve ağaç altlarındaki otlar biçilir. Sonbahar ve kışın bir kez toprak işleme yapılır ya da hiç yapılmaz [1].

Sulama: Dut ağaçları toprak nemli olduğu sürece iyi gelişir. Kurağa diğer meyvelerden dayanıklı olsa da sıcak ve kurak dönemlerde sulama gerekir; sulamayla verim %50'ye kadar artırılabilir. Su yetersizliğinde meyve dökümü görülür; genellikle 7–10 günde bir sulama yeterlidir [1, 3].

Gübreleme: Gübreleme programının, yapılacak toprak ve yaprak analizlerinin sonucuna göre bir uzmanla belirlenmesi uygundur. Dut fazla gübrelemeye ihtiyaç duymaz [3]; sulanmayan bahçelerde fosforlu ve potaslı gübreler sonbaharda, azotlu gübreler ilkbaharda verilir [1].

Budama: Dut ağaçlarına genellikle değişik doruk dallı terbiye sistemi uygulanır. Beyaz ve kırmızı dutlar uzun yıllık sürgün verip hızlı büyürken karadutlar kısa sürgün verip yavaş büyür; budama buna göre planlanmalıdır. Dut budamaya dayanıklıdır, ancak kesim yerlerinde şiddetli kanama yaptığından sert budamalardan kaçınılmalı ve çoğunlukla iç içe geçmiş, kurumuş ve hastalıklı dallar çıkarılmalıdır [1, 3].

Bu sayfadaki atıfların tam künyeleri dut sayfasının kaynakçasında yer alır.