Meyveler / Dut
Dut
Dut (Morus spp.) üzümsü meyvelere sahip, çok yıllık bir meyve ağacıdır; farklı iklim ve toprak koşullarına uyumu yüksek olduğu için ılıman ve subtropik iklimlerde yetişebilir [3]. Dut kültürü Uzak Doğu'da yaprakların ipekböceği beslenmesinde kullanılmasıyla önem kazanmış, ülkemizde ise daha çok meyvesiyle öne çıkmıştır [5]. Anadolu, dutun anavatanları arasında yer alır [2]. Türkiye 2024'te 74.520 ton dut üretti [9].
Yeşil aylar hasat dönemi. Beyaz ve kırmızı dutlar karaduttan daha erken olgunlaşır; hasat batı bölgelerimizde haziran ayı içinde yaklaşık 15–20 günde tamamlanır, doğu bölgelerinde daha geç başlar ve ağustosa kadar uzayabilir [3]. Artvin gibi mikroklima alanlarında hasat haziran–ağustos arasında 45–60 gün sürebilir [2].
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin dut üretimi 2019–2024 arasında 69–75 bin ton aralığında istikrarlı seyretti; henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise belirgin bir düşüşe işaret ediyor [9]. Uzun vadede dut varlığı gerilemiştir: 1970'lerde yaklaşık 5 milyon dut ağacı ve 100 bin ton civarında üretim varken, kalite bakımından üstün birçok genotip yalnızca kerestesi için kesilerek yok edilmiştir [1].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Malatya | 8.772 | %11,8 |
| Elazığ | 7.046 | %9,5 |
| Erzincan | 6.120 | %8,2 |
| Adıyaman | 5.517 | %7,4 |
| Diyarbakır | 5.132 | %6,9 |
| Erzurum | 5.618 | %10,8 |
| Diyarbakır | 5.427 | %10,4 |
| Erzincan | 4.798 | %9,2 |
| Malatya | 3.902 | %7,5 |
| Adıyaman | 3.093 | %5,9 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
2024'te meyve veren yaşta yaklaşık 1,98 milyon, meyve vermeyen yaşta 402 bin dut ağacı bulunuyordu [9]. Dut ülkemizin hemen her ilinde yetişse de yetiştiricilik Orta, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun batı kesimlerinde yoğunlaşmıştır [3]. Ağaçlar çoğunlukla düzenli bahçelerde değil, ev bahçelerinde, yol kenarlarında ve sınır ağacı olarak yetiştirilir [2, 5].
Türkiye'de üretimin yaklaşık %97'sini beyaz dut, %3'ünü karadut ve kırmızı dut oluşturur. Üretilen dutun yaklaşık %70'i pekmeze, %10'u kömeye, %3'ü pestile, %4'ü kuru duta işlenir; yalnızca %5'i sofralık olarak tüketilir [1]. Dut ayrıca reçel, dut ezmesi, cevizli sucuk, sirke, meyve suyu konsantresi ve dondurmada kullanılır [5]; özellikle karadut suyu son yıllarda yaygınlaşmış ve karaduta olan talep artmıştır [2]. Dut odunu dayanıklı ve sert olduğu için mobilyacılıkta, başta saz olmak üzere müzik aletlerinin yapımında kullanılır; yaprakları ipekböceği yetiştiriciliğinin yanı sıra küçük ve büyükbaş hayvanların beslenmesinde de değerlendirilir [5].
Dünyada dut
FAO dut için ayrı bir üretim verisi yayımlamamaktadır. Dünyada dut daha çok yaprakları için, ipekböceği yetiştiriciliği ve hayvan beslenmesi amacıyla yetiştirilir; bu alanda en önemli ülkeler Çin ve Hindistan'dır. Dut meyveleri ise Orta Asya ve Orta Doğu'da sevilerek tüketilir [5].
Besin değerleri
43 kcal
100 gram çiğ dutta [10]
| Su | 87,7 g |
| Karbonhidrat | 9,8 g |
| Lif | 1,7 g |
| Protein | 1,44 g |
| Yağ | 0,39 g |
| C vitamini | 36,4 mg |
| E vitamini | 0,87 mg |
| K vitamini | 7,8 µg |
| Potasyum | 194 mg |
| Kalsiyum | 39 mg |
| Fosfor | 38 mg |
| Magnezyum | 18 mg |
| Demir | 1,85 mg |
Karbonhidrat farkla hesaplanmış değerdir [10]. Dut meyvesinde ana şeker glukoz, ana organik asit malik asittir; siyah ve mor dut meyvelerinde yüksek miktarda antosiyanin bulunduğu belirlenmiştir [5].
Hasat ve depolama
Hasat: Beyaz ve mor dutlar ağacın altına temiz ve kuru örtüler serilip dallar sallanarak hasat edilir; mevsim boyunca 3–5 günde bir olmak üzere birçok kez toplama yapılır. Hasatta dallara sopayla vurulmamalıdır. Karadutun meyveleri ileri olgunluğa kadar daldan kopmaya direnç gösterdiği için elle toplanmaları gerekir; meyveler kolayca ezilir ve kan kırmızısı suları el ve giysileri lekeler [3, 5]. Karadut hasadının güçlüğü fiyatının yüksek olmasının nedenlerinden biridir [2]. Verim çağındaki bir ağaçtan 100 kg'a kadar ürün alınabilir [3].
Saklama: Dut meyvesi çok yumuşak olduğu için soğukta bile saklama süresi kısadır ve taze tüketimi hasat dönemiyle sınırlıdır. Yıkanmamış meyveler kapalı bir kapta buzdolabında birkaç gün saklanabilir [5]. Karadutlar soğuk hava depolarında yaklaşık bir ay, derin dondurucularda ise uzun süre saklanabilir; bu durum işleme sanayisi için avantaj sağlar [1]. Dut uzak pazarlara taşınmaya uygun olmadığından genellikle yöresel pazarlarda satılır [5].
Kurutma: Bazı kurutmalık dut tipleri ağaç üzerinde kuruduktan sonra hasat edilir; Erzurum'un Oltu yöresi buna örnektir [1]. Adıyaman'ın Tut ilçesinde, meyvelerin olgunlaşmadan bir hafta önce ağaç diplerine "melefe" adı verilen bez örtüler serilir; örtüler üzerine dökülen dutlar ağaç gölgesinde, "buruşturma" adı verilen yöntemle 3–4 gün kurutulur ve kendine has yumuşaklık, %15–20 nem ve koyu sarı renk kazanır [4]. Fırında modern kurutmada kurutulmuş dutta nemin %12'nin altında olması istenir [4].
Bahçede yetiştirme
- İklim
- Daha çok sıcak ılıman ve bol güneşli bölgelerin bitkisidir; deniz seviyesinden 1600 m yüksekliğe kadar yetişir. En uygun büyüme sıcaklığı 24–28°C'dir [3].
- Soğuk ve don
- Bir yıllık sürgünleri ve tomurcukları –20°C'ye kadar dayanabilir. Geç yapraklandığı için ilkbahar geç donlarını çoğunlukla atlatır, ancak çok geç gelen donlardan diğer meyvelere göre daha şiddetli etkilenir [3].
- Su ve nem
- Yıllık 600–2500 mm yağış ve %65–80 hava nemi idealdir; kurağa diğer meyvelerden dayanıklı olsa da başarılı bir yetiştiricilik için sulanmalıdır [3].
- Toprak
- Seçici değildir; en iyi tınlı, kumlu-tınlı ve killi-tınlı topraklarda, pH 6,5–7'de yetişir. Taban suyuna hassastır [1, 3].
- Kolaylık
- Hastalık ve zararlılarla mücadele ile kültürel uygulamalar bakımından diğer meyvelere göre daha az masraflıdır [2].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Dut ağaçlarında çok yaygın hastalık görülmez; ancak ağır ve ıslak topraklarda kök ve kök boğazı hastalıklarına dikkat edilmelidir. Dutta daha çok kabuklubitler ve unlubitler zarar yapar [1, 3]. Dut kabuklubiti ve Amerikan beyaz kelebeği için dut en önemli konukçular arasındadır [8].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Akçay, M. E. (t.y.). Dut yetiştiriciliği [Çiftçi broşürü]. Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.
- Aydın, E., Er, E. ve Aksu Uslu, N. (2017). Artvin ili dut yetiştiriciliği ve önemi. Bahçe, 46(Özel Sayı 1), 211–214.
- Dut yetiştiriciliği [Ders notu]. (t.y.).
- Dut yetiştiriciliği ders notları [Ders notu]. (t.y.).
- Erdem, S. ve Karadeniz, T. (2016). Türkiye'de dut (Morus spp.) yetiştiriciliği. Bahçe (Özel Sayı: VII. Ulusal Bahçe Bitkileri Kongresi Bildirileri, Cilt I), 758–761.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Gençer, H. V. (t.y.). Dut ağacı yetiştiriciliği [İpekböceği yetiştirme ders sunumu]. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi.
- Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü. (2008). Zirai mücadele teknik talimatları (Cilt IV). Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı.
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2019). Mulberries, raw (FDC ID 169913) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169913/nutrients