Elma yetiştirme rehberi

Bahçe kurulmadan önce fizibilitenin dikkatli ve ayrıntılı yapılması önemlidir; bu aşamada yapılan hataların telafisi zordur [9].

İklim: Elma soğuk-ılıman iklim meyvesidir ve dünyada genellikle 30°–50° enlemleri arasında yetişir. Ege'de 500 m, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'nun sıcak ve kurak yerlerinde 800 m'nin üzerindeki alanlar uygundur. Renk oluşumu için yüksek ışık yoğunluğu gerekir; sıcaklık 40°C'yi aşınca büyüme durur [4].

Soğuklama: Çeşide bağlı olarak +7,2°C'nin altında yaklaşık 2300–3700 saat soğuklama gerekebilir. Soğuklama yetersiz kalırsa çiçekler geç ve düzensiz açar, bir kısmı dökülür [4, 5]. Kışı ılık bölgeler için soğuklama ihtiyacı düşük çeşitler bulunur [5].

Don riski: Kış, ilkbahar geç donları ve sonbahar erken donları üretimi sınırlayan başlıca etkenlerdir. Çiçekler tomurcuk patlaması aşamasında –7,8°C'de %10, pembe balon aşamasında –4,1°C'de %90'a varan zarar görebilir; küçük meyveler –1,1/–2,2°C'de, olgun meyveler –2/–3,5°C'de zarar görür [9].

Bahçe kurulmadan önce mutlaka toprak analizi yaptırılmalıdır. Suyu iyi süzen, derin, tınlı ve kumlu-tınlı, hafif asidik topraklar uygundur [4, 9]. Çok kireçli topraklarda demir alımı engellendiği için yapraklarda sarılık görülebilir; taban suyu yüksek ve toprağı sığ araziler uygun değildir [4].

Toprakta "pulluk tabanı" oluşmuşsa, arazi dip kazanla 50–60 cm derinlikte sürülerek bu katman kırılmalıdır [9]. Sökülen bir elma bahçesinin yerine yeniden elma dikmek için toprak yorgunluğu nedeniyle en az 2 yıl beklenmesi önerilir [4].

Anaç; bahçenin verime başlama yaşını, verimi ve meyve kalitesini etkileyen en önemli unsurlardandır. Dikim sıklığı, budama ve destek sistemi ancak anaç belirlendikten sonra seçilebilir [9].

Fidan kalitesi: Fidan hastalıksız ve ismine doğru olmalı, kökleri iyi gelişmiş, toprak seviyesinden 10–15 cm yüksekten aşılanmış, en az 1,5 m boyunda ve 15–20 mm çapında olmalıdır [9]. Sertifikalı ve bir yaşlı fidanlar tercih edilmelidir [4].

Dikim zamanı: Fidanlar dinlenme döneminde dikilir. Kışı ılık geçen bölgelerde sonbahar, sert ya da yağışlı geçen bölgelerde ilkbahar dikimi uygundur; tüplü fidanlar yılın herhangi bir döneminde dikilebilir [4, 9].

Dikim: Zarar görmüş ve fazla uzun kökler budanır. Aşı noktası toprak yüzeyinden yaklaşık 10 cm yukarıda kalacak şekilde, fidan söküldüğü derinliğe dikilir; çevresindeki toprak iyice sıkıştırılır ve hemen can suyu verilir. Sıralar genellikle kuzey-güney yönünde oluşturulur. M9 ve M26 gibi bodur anaçlarda destek sistemi dikimden önce ya da hemen sonra kurulmalıdır [9].

Dikim aralıkları (sıra üzeri × sıra arası, metre) [9]:

Tozlanma: Elma çeşitleri genelde kendi çiçek tozuyla döllenemez. Fidanların %10–15'i tozlayıcı çeşit olmalı ve ana çeşitten 12–15 m'den uzakta olmamalıdır. Yabancı döllenmenin büyük kısmını arılar yaptığı için genç bahçelere 4 dekara 1 kovan önerilir [4]. Tozlayıcı çeşit, ana çeşitle aynı zamanda çiçeklenmeli ve bol, çimlenme gücü yüksek çiçek tozu üretmelidir [9].

Sulama: Elma ağaçları saçak köklü oldukları için fazla su ister. En uygun yöntem damla sulamadır; en önemli dönem yaz sulamasıdır ve yağış durumuna göre mayısta başlanır. Sulama zamanını belirlemenin pratik yolu toprağı elle kontrol etmektir [4]. Sulama suyunun pH'ı 6,5–8 arasında olmalıdır [9].

Gübreleme: Gübre ihtiyacı en doğru biçimde toprak ve yaprak analizleriyle belirlenir. Azotlu gübrelerin elmalar olgunlaşmadan önce tükenmiş olması gerekir; fosfor çiçek bağlamayı, potasyum ise meyve iriliğini, lezzetini ve saklama süresini destekler [4]. Gübreleme programının, yapılacak toprak analizinin sonucuna göre bir uzmanla belirlenmesi uygundur. Ancak GTHB (2016)'ya göre genel bir öneri olarak ilkbaharda tomurcuklar patlamadan önce ağaç başına 100–250 g amonyum sülfat ya da amonyum nitrat, sonbaharda kışa girerken 10 cm derinliğe ağaç başına 150–350 g DAP uygulanabilir.

Toprak işleme ve yabancı ot: Pullukla derin işleme yapılmamalı, kökleri parçalamayacak yüzeysel işleme yeterlidir [4]. Bodur anaçlı bahçelerde kökler yüzeye yakın olduğundan toprak işleme en az düzeyde tutulmalı; sıra üzerlerinde malç kullanılabilir [9].

Budama ve terbiyenin nihai amacı ağaç içinde iyi bir ışık dağılımı sağlamaktır. Budamanın büyük kısmı ağaç durgunken kışın yapılır; kışı çok soğuk geçen bölgelerde şiddetli soğuklar geçtikten sonra budamak en uygunudur. Yaz budaması kış budaması kadar yoğun olmamalıdır [9].

Kesim çeşitleri: Seyreltme kesimi dalı gövdeyle birleştiği yerden tamamen çıkarır ve ışık girişini artırır. Tepe kesimi dalın bir kısmını çıkarır ve kesimin altından kuvvetli, dik sürgünler çıkmasına yol açar [9].

Terbiye sistemleri [4]:

Dal eğme: Yan dalların eğilmesi çiçek tomurcuğu oluşumunu ve ışık girişini artırır. En uygun zaman erken ilkbaharda büyümenin başlamasından hemen sonrasıdır; o yılki sürgünlerde sürgün boyu 10–15 cm olduğunda yapılabilir [9].

Ağaçlar genellikle besleyebileceğinden fazla meyve tutar ve bu durum kaliteyi düşürür. Normal bir ürün için açan çiçeklerin yaklaşık %9–15'inin meyveye dönüşmesi yeterli olabilir [4, 9].

Elle seyreltme haziran dökümünden sonra yapılır ve her hüzmede en sağlıklı bir ya da iki meyve bırakılır. Tam çiçeklenmeden sonraki 30–35 gün içinde yapılması, ertesi yılın çiçek tomurcuğu oluşumu açısından önemlidir. Meyveler kolay berelendiği için mekanik seyreltme önerilmez [9].

Doğru zamanda hasat edilmeyen elmaların depo ömrü kısalır, tat ve renk yeterince oluşmaz. Hasat zamanı; tam çiçeklenmeden itibaren geçen gün sayısı, meyve eti sertliği, nişasta parçalanması (iyot testi), suda çözünür kuru madde ve renk birlikte değerlendirilerek belirlenir [9].

Meyve avuca alınıp sıkmadan, hafif bir döndürme hareketiyle koparılmalı; tırnak ve yüzük teması olmamalıdır. Ağacın her yanındaki meyveler aynı anda olgunlaşmadığı için hasat en az iki seferde tamamlanmalıdır [9]. Yazlık çeşitler yeme olumunda hasat edilir [4].

Hasat sonrası depolama bilgileri için elma sayfasındaki Depolama bölümüne bakabilirsiniz.

Çukurova'da M9 anacı üzerine aşılı erkenci çeşitlerle yapılan bir denemede, ağaçlar 1 Şubat'ta plastik örtüyle kapatılmış ve günlük ortalama sıcaklık 25°C'yi aşınca örtü açılmıştır. Örtü altında hasat açığa göre 10–15 gün erken olmuş, verim ve kalitede olumsuzluk görülmemiştir. Piyasada elmanın az olduğu haziran–ağustos döneminde bu yöntemle pazarlama avantajı sağlanabileceği belirtilmektedir [5].

Bu sayfadaki atıfların tam künyeleri elma sayfasının kaynakçasında yer alır.