Fındık çeşitleri

Türkiye'nin 15 standart fındık çeşidi 3 Mayıs 1990'da tescil edilmiştir: Cavcava, Çakıldak, Foşa, İncekara, Kalınkara, Kan, Karafındık, Kargalak, Mincane, Palaz, Sivri, Tombul, Uzunmusa, Yassı Badem ve Yuvarlak Badem [1].

Fındık Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen FAE-1 (Giresun Melezi) ve Okay 28 2012'de, Allahverdi 2015'te, Çetiner ise 2022'de tescil edilmiştir. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nin başvurusuyla Yomrali çeşidi de 2023'te tescil edilmiştir [1].

Acı ve Kuş çeşitlerinin tescil süreci devam etmektedir [1].

Ülkemizin en önemli fındık çeşididir; daha çok Giresun'da, doğal yayılış olarak da Trabzon'un Beşikdüzü, Şalpazarı, Vakfıkebir, Çarşıbaşı ve Tonya ilçelerinde yaygındır. Çok iyi meyve kalitesi sayesinde uluslararası pazarlarda kolayca tutunmuş ve Türk fındığının aranır olmasını sağlamıştır. Periyodisite gösterse de iyi bakılan bahçelerde her yıl düzenli ve yüksek verim verir. Uca doğru daralarak sivrilen, belirgin oluklu meyveleri ortalama 17,6 mm uzunluğunda, kabuğu açık, parlak kahverengi ve yaklaşık 1,1 mm kalınlıktadır; randımanı %50–52'dir. İnce ve kolay soyulan zarı sayesinde beyazlatmaya elverişlidir; iç meyve beyaz, parlak ve gevrektir. Yağ oranı %69–72 ile çok yüksektir; bu da mekanik basınca dayanımını azalttığından kırma, ambalajlama, depolama ve taşımada özen gerektirir. Kilogramda 670–730 kabuklu fındık bulunur; lezzet ve aroma bakımından eşsiz kalitededir [1].

Daha çok Ordu'da yaygındır; lezzet ve kalitesi ortadır. Tombul'dan oldukça iri, dolgun, yuvarlak ve basık meyveleri ortalama 16 mm uzunluk ve 19,3 mm genişliktedir; donuk kahverengi kabuğu yaklaşık 1,7 mm kalınlıkta ve kolay kırılır. Kilogramda 600–650 kabuklu fındık bulunur; randımanı %49–51, yağ oranı %64–68'dir. Yüzeysel köklü olduğundan sığ, killi, kumlu ve çakıllı topraklarda da yetişebilir. İlkbaharda diğer çeşitlerden önce uyandığı için dondan daha çok zarar görür [1].

Bahçelerde yer yer rastlanan, zayıf topraklarda bile kolaylıkla yetişen bir çeşittir. İri ve sivri meyvelerinin mat, koyu kahverengi kabuğu ince (yaklaşık 0,96 mm) ve kolay kırılır; kabuklu meyve yaklaşık 21,2 mm uzunluğundadır. Randımanı %50–52, yağ oranı %68–70 ile Tombul'dan sonra en yağlı çeşittir; kilogramda 590–670 kabuklu fındık bulunur. İkiz fındık oluşturma eğiliminin fazla olması ticari değerini düşürür [1].

Diğer çeşitlerin zor yetiştiği zayıf topraklarda bile kolayca yetişir ve bahçelerde sık rastlanır. Yuvarlak meyveleri yaklaşık 19 mm iriliğinde, mat ve kirli kahverengi kabuğu yaklaşık 1,3 mm kalınlıktadır; kilogramda 450–525 kabuklu fındık bulunur. Randımanı %48–49, yağ oranı %59–64'tür. Göbek boşluğu büyük olduğu için çabuk bozulmaya eğilimlidir; iç meyvelerin %30–44'ünün ikiz olması ticari değerini düşürür [1].

Fındık Araştırma Enstitüsü'nün geliştirdiği bir çeşittir. Tombul'a göre yaklaşık 15 gün geç yapraklanır. Yuvarlak meyveleri yaklaşık 19,9 mm iriliğinde, kabuğu 1,03 mm kalınlıktadır; randımanı %54,2, yağ oranı %65,2'dir. İç meyvenin zarı kolay soyulur, tadı lezzetlidir; ancak boş meyve oranı (%20,7) görece yüksektir [1].

Fındık Araştırma Enstitüsü'nün seleksiyon çalışmasıyla elde edilmiştir. Tombul'a göre yaprakları yaklaşık 15 gün geç açar, erkek çiçeği fazla ve toz yayma süresi bir hafta uzundur; boş meyve oranı düşük, dekara verimi yaklaşık iki katıdır ve kuraklığa, dona, hastalık ve zararlılara daha az duyarlıdır. Yuvarlak, açık krem çizgili meyveleri yaklaşık 17,4 mm iriliğinde ve 1,2 mm kabuk kalınlığındadır; randımanı %48,9, yağ oranı %62,5'tir. Kilogramda yaklaşık 591 kabuklu fındık bulunur, tadı yavandır ve periyodisite eğilimi yüksektir. Hasat olumu ağustosun ilk günlerindedir [1].

Giresun'un Bulancak ilçesinde 1969'da yapılan seleksiyonla elde edilmiş, enstitünün gen bankasına alınmış ve 2022'de tescil edilmiştir. Tombul'dan daha iyi verim potansiyeline sahiptir, periyodisite göstermez ve randımanı Tombul'a yakındır. İri meyveleri, erkenciliği, erken meyveye yatması ve kalınca kabuğuyla mekanik hasada da uygun bulunmuştur. Yuvarlak meyveleri yaklaşık 19,1 mm iriliğinde, 100 dane ağırlığı 227 g, randımanı %53,7'dir [1].

Ordu'da yaygındır, Batı Karadeniz'de Delisava adıyla geniş ölçüde üretilir. Diğer çeşitlerden çok daha geç uyandığı için ilkbahar geç donlarından az zarar görür; her türlü iklim ve toprağa kolay uyum sağlar ve verimi çok yüksektir. Açık kahverengi, kolay kırılan 1,2 mm kalınlığında kabuğu iç tarafından iyice doldurulur; iç meyve fildişi renkli ve gevrektir. Kilogramda 580–610 kabuklu fındık bulunur, randımanı %52–54, yağ oranı %58–63'tür; genellikle 4'lü çotanak oluşturur [1].

Daha çok Trabzon yöresinde yetiştirilen iri ve gösterişli bir çeşittir. Kırmızımtırak kahverengi kabuğu yaklaşık 1,2 mm kalınlıkta ve orta serttir; fildişi renkli iç meyvesi kabuğu iyice doldurur. Kilogramda 475–550 kabuklu fındık bulunur; randımanı %48–50, yağ oranı %58–67'dir ve tadı orta düzeyde lezzetlidir. Genellikle 3'lü ve 4'lü çotanak oluşturur [1].

Yetiştirme alanı çok az olan bir çeşittir. Kahverengi kabuğu yaklaşık 0,9–1 mm kalınlıktadır; kabuklu meyvesi ortalama 18,5 mm uzunluk ve 17,3 mm genişliktedir. İç meyvenin üzerinde kalınca kahverengi bir zar bulunur, meyve eti fildişi renklidir. Randımanı %52–54, yağ oranı %63–66'dır; kilogramda 700–780 kabuklu fındık bulunur ve çoğunlukla 3'lü ve 4'lü çotanak oluşturur [1].

Yağlı fındık ya da Giresun fındığı olarak da bilinir. Tozlayıcı olarak Palaz, Çakıldak, Kalınkara, Sivri, İncekara ile yabani Tombul, Palaz ve Sivri tipleri önerilir [7, 9]. Kozalak akarlarına en hassas çeşitlerdendir [4]; fındık kurdu da özellikle Tombul ve ince kabuklu çeşitlerde zararlı olur [4]. Kabuklu olarak 12 ay depolandığında toplam yağ bakımından Palaz, Çakıldak ve Kalınkara'nın gerisinde kalmış, ancak kalitesini korumuştur [8].

Tozlayıcı olarak yabani Sivri ve yabani Tombul tipleri ile Tombul, Mincane ve İncekara önerilir [7, 9].

Delisava ya da Gök fındık olarak da bilinir. Tombul, Palaz, İncekara, yabani Sivri ve Mincane tozlayıcı olarak kullanılabilir [7, 9].

Kalınkara, Giresun karası olarak da bilinir ve Çakıldak, Palaz ile Sivri tarafından tozlanır. Sivri için Palaz, İncekara, Tombul ve Foşa önerilir [7, 9].

Foşa yomra ya da boyhane, Mincane ise sarı yağlı ya da sıra fındık olarak da bilinir. Her ikisi de dal kanserine duyarlı olduğundan yüksek kesimlerde dikiminden kaçınılması önerilmektedir [2]; Mincane ayrıca kozalak akarlarına hassastır [4].

İncekara yabani Palaz tarafından tozlanır [9]. Oskara yağlısı ya da enişte fındığı olarak da bilinen Uzunmusa için Palaz, Mincane ve Foşa tozlayıcı olarak önerilir [7]; kozalak akarlarına hassastır [4].