Hastalık ve zararlılar

Belirti ve zarar: Fındıkta eski bir hastalık olan küllemeye ek olarak yeni bir külleme türü ilk kez 2013'te Giresun, Ordu ve Trabzon'da ortaya çıkmış ve kısa sürede tüm fındık alanlarında şiddetli bir salgına dönüşerek ekonomik zarara yol açmıştır [13]. 2016'da özellikle külleme nedeniyle verim yaklaşık %50 azalmıştır [3].

Korunma: Hastalığın şiddeti ilk yıllara göre azalmış görünse de birçok bölgede önemli bir sorun olmaya devam etmektedir [13]. Mücadele yöntemleri için il ve ilçe tarım müdürlüklerine danışılmalıdır.

Belirti ve zarar: Tomurcuklarda ölüme, yaprak ve zuruflarda sarımsı yeşil haleli, sonradan kırmızımsı kahverengiye dönen lekelere, sürgün, dal ve gövdede kanserlere yol açar; enfekte olan 1–2 yaşlı sürgünler ve genç ağaçlar ölebilir. Yağmur, rüzgâr ve budama aletleriyle yayılır [2]. Fındık alanlarında %15'e varan yaygınlık gösterdiği bildirilmektedir [13].

Korunma: Taban suyu yüksek arazilerde bahçe kurulmamalı, besince zengin ve derin topraklar tercih edilmeli, sağlıklı fidan kullanılmalı, bilinçli gübreleme ve toprak işleme yapılmalıdır. Hastalıklı sürgün ve dallar kesilip yakılmalı, budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte edilmelidir [2].

Belirti ve zarar: 250 m ve daha yüksek kesimlerde görülür ve yükseklik arttıkça don zararına bağlı olarak şiddetlenir. Gövde ve dallarda iç içe halkalar şeklinde, merkezi çukurlaşmış ve 20 cm'ye ulaşabilen açık kanser yaraları oluşur; etmen don ve hasattan sonraki yaralardan girer ve ocaklardaki dal sayısının azalmasına yol açar [2].

Korunma: Bulaşık dallar budanmalı, budama artıkları bahçeden uzaklaştırılıp yakılmalıdır. Yüksek kesimlerde dona nispeten dayanıklı çeşitler yetiştirilmeli, Foşa ve Mincane gibi duyarlı çeşitlerin dikiminden kaçınılmalıdır [2].

Belirti ve zarar: Yapraklarda sararma, küçülme ve dökülme, dallarda uçtan geriye doğru kuruma görülür; ağaçlar birkaç yıl içinde tamamen kurur. Armillaria kök boğazında şapkalı mantarlar oluşturur ve orman alanlarına yakın bahçelerde daha sık görülür; Rosellinia'da kök kabuğu altında ağ gibi beyaz bir misel örtüsü görülür [2].

Korunma: Ağır ve su tutan topraklarda bahçe kurulmamalı, drenaj sağlanmalı, ağaçlar derin dikilmemeli, sulama ve gübre taç izdüşümüne verilmeli. Kuruyan ağaçlar kökleriyle birlikte sökülmeli, hastalığın yayılmasını önlemek için hasta ağaçların çevresine hendek açılmalı ve söküm yerine en az 2 yıl fidan dikilmemelidir [2].

Belirti ve zarar: Mozaik virüsü yapraklarda sararma, sarı halkalar, çizgiler ve meşe yaprağı deseni oluşturur, meyve sayısını ve verimi azaltır; vejetatif üretim materyaliyle yayılır [2]. Kuşgözü yapraklarda ortası grileşen kahverengi lekeler oluşturur, ekonomik önemi yoktur [7].

Korunma: Üretim materyali alınan ocaklar kontrol edilmeli, belirti gösterenlerden materyal alınmamalı ve bu ocaklar bahçeden çıkarılmalıdır; aletler dezenfekte edilmeli, virüs kaynağı olabilecek yabancı otlar uzaklaştırılmalıdır [2].

Belirti ve zarar: Hem ergin hem larva döneminde zararlıdır. Erginler gelişen meyveleri delerek beslenir; meyve iriliğine ulaşmadan zarar görürse "sarıkaramuk", sonra zarar görürse "karakaramuk" oluşur. Larvalar iç fındıkla beslenip kabukta bir delik açarak toprağa iner ve burada 1–3 yıl kalır. Bir çift böcek yaklaşık 200 meyveye zarar verebilir; özellikle orta ve yüksek kesimlerde, Tombul ve ince kabuklu çeşitlerde önemlidir [4].

Korunma: Bahçe toprağının köklere zarar vermeden çapalanması böcek yoğunluğunu azaltır. Mücadele kararı için çeşitlerin yarısından fazlası mercimek büyüklüğüne ulaştığında ocakların altına bez serilip silkeleme yapılarak ergin sayımı yapılır [4].

Belirti ve zarar: Verimi etkileyen en önemli zararlılardandır. Tomurcuklarda "kozalak", "mantar" ya da "gül" adı verilen şişkinlikler oluşturur; erkek ve dişi çiçek ile tomurcuk dökümlerine yol açar ve hassas çeşitlerde %70'e varan zararlara neden olabilir. En hassas çeşitler Tombul, Mincane ve Uzunmusa'dır [4].

Korunma: Kozalakların kışın yapraksız dönemde toplanması oldukça etkilidir. Toplanan kozalaklar faydalı akar ve böceklere de barınak olduğu için yakılmamalı ya da gömülmemeli, bahçe içinde bırakılmalıdır; akarlar kuruyan kozalakları terk edemeyip ölür [4].

Belirti ve zarar: Ergin ve nimfler meyvelerde emgi yaparak sarıkaramuk ve karakaramuğa, buruşuk ve şekilsiz içlere ve ihracat açısından önemli "lekeli iç" zararına yol açar [4]. Fındık alanlarının tamamında ciddi bir sorundur [13].

Korunma: Kışlamış erginlerin yoğunluğu nisan ortasından itibaren sayımlarla izlenmelidir [4].

Belirti ve zarar: Dişiler sürgün dibinden girerek kabuk altında galeriler açar; giriş deliklerinden özsu akar, bitki zayıflar ve zamanla kurur. Özellikle taban suyu yüksek ve ormana yakın bahçelerde önemlidir [4, 13].

Korunma: Kültürel işlemler tekniğine uygun yapılarak ağaçlar sağlıklı tutulmalı, bulaşık dallar en geç marta kadar kesilip bahçeden çıkarılmalı, taban suyu yüksek yerlerde bahçe kurulmamalı ve uygulamalar komşu bahçelerle birlikte yapılmalıdır. Çekici tuzaklarla kitlesel yakalama da başarılı bir yöntemdir [4].

Belirti ve zarar: Erginler yaprakla beslenir; asıl zararı yapan larvalar (kadı lokması) 1 cm çapa kadar kökleri koparır ve ağaçta kurumalara yol açar [4]. Son yıllarda bahçelerde hayvan gübresi kullanımının yaygınlaşmasıyla sorunun arttığı bildirilmektedir [13].

Korunma: Erginler toplanıp yok edilmeli, toprak işlenerek larvalar açığa çıkarılmalıdır [4].

Belirti ve zarar: Teke böceği (uçkurutan) larvaları genç sürgünlerin özünde galeri açarak kurumalarına yol açar. Filiz güvesi larvaları göz ve sürgünlere, sonra yapraklara zarar verir; bir larva 4–5 sürgünü kurutabilir [4].

Korunma: Kurumakta olan uç sürgünler temmuz ortasından yaprak dökümüne kadar kesilip yakılmalıdır. Filiz güvesinin çok sayıda doğal düşmanı vardır [4].

Belirti ve zarar: Sürgün ve yapraklarda özsu emerek ağacı zayıflatır, salgıladıkları tatlımsı madde karaballığa yol açar, yoğunlukta dal kurumaları görülür [4].

Korunma: Bulaşık sürgün ve dallar kesilip bahçeden uzaklaştırılmalıdır. Nemli Karadeniz'de koşnillere karşı etkili parazit mantarlar bulunduğundan çoğu zaman ilaçlı mücadeleye gerek kalmaz [4].

Belirti ve zarar: Amerikan beyaz kelebeği tırtılları ağ örerek yaprakları yer ve 4–6 yılda bir salgın yapar; gal sineği yaprak ve zuruflarda galler, yaprak deleni yapraklarda delikler ve galeriler oluşturur [4, 13]. Fındık yaprakbiti ülkemizde nadiren yüksek yoğunluğa ulaşır [7].

Korunma: Amerikan beyaz kelebeğinin yumurta paketlerini taşıyan yapraklar toplanıp imha edilebilir; bu zararlının doğada çok sayıda doğal düşmanı vardır [4].

Belirti ve zarar: Depo güvelerinin larvaları kabuklu ve iç fındıkla beslenir, pislik ve ağlarıyla ürünü kirletir. Bahçede yaban domuzu kökleri parçalayarak ve meyveleri yiyerek önemli zarar verebilir; bir domuz bir gecede 15–20 kg fındık yiyebilir [7].

Korunma: Depolama koşullarına uyulursa depo zararlıları en az düzeyde kalır; ürün serin koşullarda saklanmalıdır. Yaban domuzuna karşı ilgili kurumlardan izin alınarak sürek avı yapılabilir ya da bahçeler düşük akımlı elektrikli tellerle çevrilebilir [7].