Muz yetiştirme rehberi

Muz ağaç değil, büyük ve otsu bir bitkidir. Gerçek gövdesi toprak altındaki çok yıllık bir yumrudur (rizom); toprak üstünde görülen 1,5–2,5 m'lik yalancı gövde ise yaprak saplarının birleşmesinden oluşur. Bir yumrudan 200–300 kök çıkabilir; kökler 5 m yana ve 70–75 cm derine kadar uzanabilir. Yapraklarını tamamlayan yalancı gövde, hevenk adı verilen salkım şeklinde bir tomurcuk oluşturur ve bu bir sezonda yalnızca bir kez olur [3].

Salkımda dişi, erdişi ve erkek olmak üzere üç tip çiçek bulunur. Kültür muzlarında dişi çiçekler döllenme olmadan meyveye dönüşür (partenokarpi); bu nedenle muz çekirdeksizdir. Meyveler taraklar (eller) üzerinde parmaklar halinde dizilir; her tarakta yaklaşık 10–26 parmak bulunur ve 9 elden az olan salkımların ticari değeri düşüktür [3].

Muz tropik bir bitkidir; ülkemizde Akdeniz Bölgesi'nde Toros Dağlarıyla korunan ve dağ eteklerindeki mikroklima alanlarda yetişir. Yarı gölge ortamlardan hoşlanır. Aylık ortalama 26–27°C ister; 15–16°C'nin altında gelişme geriler, 2–3°C'de soğuktan etkilenir, 0°C ve altında bitkinin üst kısmı, –4°C'nin altında gövde ve toprak altı kısımları ölür. Kışa girerken meyvelere kese giydirilir [3].

Nem %60'ın altına düşmemelidir. Aylık yağışın 120–150 mm olduğu yerlerde sulamasız yetişebilir, aksi halde sulama gerekir. Büyük yaprakları nedeniyle şiddetli rüzgârlardan zarar görür; rüzgârlı yerlerde rüzgâr perdesi kurulmalıdır [3].

Muz derin, besin maddelerince ve humusça zengin, geçirgen, iyi havalanan, kumlu-tınlı ya da killi-tınlı ve hafif alkali topraklardan hoşlanır. Toprak ve su tuzluluğuna çok hassastır; toprak pH'ı 4,5–8,5 arasında (ortalama 6,5) olmalı, en az %3–4 organik madde içermeli ve drenaj sorunu bulunmamalıdır [3].

Çoğaltma: Ülkemizde en çok dip sürgünleriyle çoğaltma yapılır; ilkbaharda her ocakta oluşan 5–20 sürgünden ilk çıkanlar kullanılmaz, sonra çıkanlardan 50–60 cm boya ulaşanlar genellikle nisanda ayrılarak dikilir. Son yıllarda doku kültürüyle üretim yaygınlaşmıştır; bu yöntemle elde edilen bitkiler homojen, hastalık ve zararlılardan ari olur ve en az 5 yıl nematod sorunu yaşanmaz [3].

Yer ve hazırlık: Kuzeyi kapalı, soğuklardan korunan, güneye bakan ve hafif eğimli yerler tercih edilir; eğimli arazilerde teraslama yapılır. Arazi 80–100 cm derinlikte işlenir, taban ve çiftlik gübresi verilir; taban suyu 1 m'ye kadar çıkıyorsa mutlaka drenaj yapılmalıdır [3].

Dikim: Dikim bölgeye göre mart–mayısta, örtü altında eylülde de yapılabilir; genellikle kare dikim uygulanır ve 1–1,5 m çapında, 60–70 cm derinliğinde çukurlar açılır. Açıkta Gros Michel grubu 4×4 ya da 5×5 m, Cavendish grubu 3×3 ya da 3,5×3,5 m, tam bodur muzlar 2,5×3 m aralıkla dikilir; örtü altında Cavendish grubu için 1,8×2 m ya da 1×2 m gibi sık dikimler uygundur. Fidanlar kuzey–güney doğrultusunda dikilip hereklere bağlanır [3].

Toprak işleme: Muz yüzeysel köklü olduğundan toprak işlemede köklere zarar verilmemelidir. Seralarda şubat–mart, açık bahçelerde nisan–mayıs aylarında toprak işlenir; sonbaharda yumru üzerine toprakla birlikte organik gübre verilmesi yumruyu kış donlarından kısmen korur [3].

Sulama: Muzun haftalık su ihtiyacı ortalama 25–50 mm'dir, yani dekara haftada 25–50 ton su; bahçeler haftada 3–4 kez az az sulanmalıdır. Aşırı sulama köklere zarar verir ve toprağı çoraklaştırır. Seralarda mini yağmurlama ve sisleme sistemleri yaygınlaşmaktadır [3].

Gübreleme: Gübreleme programının, yapılacak toprak ve yaprak analizlerinin sonucuna göre bir uzmanla belirlenmesi uygundur. MEB (2012)'ye göre dekardan yılda 5 ton meyve alan bir muz bahçesi topraktan yaklaşık 45 kg azot, 60 kg fosfor ve 150 kg potasyum kaldırır ve program bu değerler dikkate alınarak hazırlanmalıdır. Organik gübre ihtiyacı yüksektir; iyi yanmış gübre bakım zamanında (şubat–mart) ve kışa girmeden (kasım) verilmelidir. Azot ilkbaharda, fosfor salkım çıkışından 1–1,5 ay önce uygulanmalıdır; yaprak örnekleri temmuz–ağustosta alınmalıdır.

Budama ve seyreltme: Kurumuş yapraklar, meyvesi alınmış bitkiler ve fazla fideler kesilir; genel budama mart–nisanda yapılır, yaşlı gövde çıkarılarak aynı yıl meyve verecek 2–3 bitki bırakılır. Her ocakta 1–3 fide kalacak şekilde seyreltme yapılır; fazla fideler ışık ve besin rekabeti yaratarak salkım ve parmakların küçük kalmasına yol açar [3].

Herekleme: Ağır salkımların kırılmaması için seralarda bitkiler askı sistemine alınır, açıkta salkımların altına herek konur [3].

Bu sayfadaki atıfların tam künyeleri muz sayfasının kaynakçasında yer alır.