Meyveler / Armut
Armut
Armut, dünyada elmadan sonra en çok yetiştirilen ılıman iklim meyvesidir [15]. Avrupa armudunun gen merkezlerinden biri Anadolu'dur [1]. Ülkemizin hemen hemen tüm bölgelerinde yetişebilir; ancak geçmişte kapama bahçeler yerine dağınık ağaçlar halinde yetiştirildiği için üretimi elma kadar hızlı gelişmemiştir [10]. Türkiye 2024'te 630.500 ton armut üretti; üretimin yaklaşık %59'u Bursa ve Antalya'dan geldi [12].
Yeşil aylar ana hasat dönemi. Yerli Akça temmuzun ilk haftasında, kışlık Deveci ekimde hasat edilir; en erkenci çeşitlerden June Beauty Yalova koşullarında haziran sonunda olgunlaşır [4].
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin armut üretimi 2019–2023 arasında 530–551 bin ton aralığında seyretti, 2024'te 630.500 tona çıktı. Henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise üretimde belirgin bir düşüş olabileceğine işaret ediyor [12]. Armut, 2025'in şubat, mart ve nisan aylarındaki zirai donlardan etkilenen 65 ilde hasar gören çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak 16 ürün arasında yer almaktadır [11].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Bursa | 269.202 | %42,7 |
| Antalya | 103.513 | %16,4 |
| Sakarya | 15.421 | %2,4 |
| Çanakkale | 15.182 | %2,4 |
| Mersin | 14.519 | %2,3 |
| Bursa | 207.161 | %48,8 |
| Antalya | 60.528 | %14,2 |
| Çanakkale | 13.456 | %3,2 |
| Mersin | 11.884 | %2,8 |
| Sakarya | 11.226 | %2,6 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
2024'te meyve veren yaşta 12,3 milyon, henüz meyve vermeyen yaşta 2,2 milyon armut ağacı bulunuyordu. Toplu meyveliklerin alanı 2019'da 262.985 dekardan 2024'te 222.584 dekara geriledi; meyve veren ağaç başına verim 2024'te 51 kg oldu [12].
Bursa'nın Türkiye armut üretimindeki payı 2008'de %21 iken 2018'de %39'a yükselmiştir. İldeki üretimin yaklaşık %44'ü "Türkiye'nin armut bahçesi" olarak bilinen Gürsu ilçesinden gelmekte, burada ağırlıklı olarak Santa Maria ve Deveci yetiştirilmektedir [9].
Dünyada armut
Dünya armut üretimi 1994'te 11,3 milyon tondan 2024'te 27,6 milyon tona çıktı. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %73'ü Asya'da, %14'ü Avrupa'da gerçekleşti; Türkiye bu dönemin ortalamasında altıncı büyük üretici oldu [3].
1994–2024 yıllık ortalaması, milyon ton. Kaynak: FAO (2026)
Besin değerleri
57 kcal
100 gram çiğ armutta [13, 14]
| 100 g'da | Bartlett | Anjou (kabuklu) |
|---|---|---|
| Su | 84,1 g | 84,3 g |
| Enerji | 57 kcal | 57 kcal |
| Karbonhidrat | 15,1 g | 14,8 g |
| Toplam şeker | 9,69 g | 8,53 g |
| Fruktoz | 6,76 g | 6,61 g |
| Glukoz | 2,50 g | 1,83 g |
| Sakaroz | 0,43 g | 0,10 g |
| Lif | 3,1 g | 2,6 g |
| Protein | 0,38 g | 0,31 g |
| Yağ | 0,16 g | 0,37 g |
| C vitamini | 4,4 mg | 5,5 mg |
| Potasyum | 87 mg | 122 mg |
| Fosfor | 10 mg | 12 mg |
| Kalsiyum | 8 mg | 10 mg |
| Magnezyum | 5,7 mg | 6,5 mg |
Enerji, Atwater özgül faktörleriyle hesaplanmış değerdir; karbonhidrat farkla hesaplanmıştır [13, 14].
Meyve ve bileşim
Armut yalancı bir meyvedir; yumurtalıkla birlikte çiçek tablası da etlenerek meyveyi oluşturur. Bazı çeşitlerin meyve etinde bulunan sert "taş hücreler" yenildiğinde kumluluk hissi verir; bunların oluşumunda çeşidin yanı sıra toprak koşulları da etkilidir [15].
Eskişehir'de yetiştirilen 11 armut çeşidinde meyve suyundaki C vitamini 1,52–5,77 mg/100 mL arasında bulunmuş, en yüksek değer Moonglow çeşidinde ölçülmüştür. Armutta suda çözünür kuru madde ve pH elmaya göre daha yüksek; asitlik, C vitamini, fenol ve antioksidan aktivite ise daha düşük bulunmuştur. Limon, Santa Maria, Conference ve Moonglow çeşitleri fitokimyasal özellikleriyle öne çıkmıştır [6].
Hasat ve depolama
Armut klimakterik bir meyvedir; ağaç olumunda ya da yeme olumunda hasat edilebilir [15]. Yazlık çeşitler yeme olumunda toplanıp doğrudan pazara sunulurken, güzlük ve kışlık çeşitler hasat olumunda toplanır ve bir süre bekletilerek yeme olumuna getirilir [4].
Sıcaklık: Armutlar 0°C ve %90–95 nemde depolanmalı, depolanacak meyvelere hasattan hemen sonra ön soğutma yapılmalıdır [10, 15]. Depo sıcaklığı gereğinden düşük tutulursa üşüme zararı görülebilir [10].
Sıcaklığın etkisi: Deveci armutlarında 0–1°C'de depolama, meyve kalitesini 2–3°C'ye göre daha iyi korumuş; ancak bu sıcaklıkta bazı meyvelerde üşüme zararına bağlı kabuk yanıklığı görülmüştür [2].
Dilimlenmiş armut: Soğuk depoda saklanan Deveci armutlarından hazırlanan dilimlerde, depolama ve buzdolabında bekleme süresi uzadıkça meyve eti yumuşamış, esmerleşme artmış ve tat değeri azalmıştır [5].
Kontrollü atmosfer: Dinamik kontrollü atmosferli depolarda armutlar %0,3–0,5 oksijenle daha uzun süre saklanabilir. Deveci ve Passe Crassane uzun depo ömrüyle öne çıkan çeşitlerdendir [10].
Süre: Hasat sonrası depo yanıklığını önlemek için armutların 4 aydan uzun depolanmaması önerilmektedir [4]. Bununla birlikte uygun çeşit ve koşullarda, özellikle kontrollü atmosferde, daha uzun sürelerin mümkün olabileceği bildirilmektedir [10].
Dikkat edilecekler: Soğuk depodan çıkarılan armutlar olgunlaşma yeteneğini kaybedebilir; aşırı sulanan bahçelerden gelen kışlık armutların muhafaza kalitesi düşer [10]. Nemli ve killi topraklarda yetişen meyvelerin depo ömrü kısa olur [4].
Bahçede yetiştirme
- İklim
- Kış soğuklarına elma kadar dayanıklı değildir; kış dinlenmesinde yaklaşık –20/–30°C'ye kadar dayanabilir. Yazı serin ve yağışlı geçen yerler uygun değildir [4, 10].
- Soğuklama ihtiyacı
- Kaynaklara göre çeşide ve bölgeye bağlı olarak +7,2°C'nin altında yaklaşık 500–2000 saat arasında değişebilir [7, 10, 15].
- Don riski
- Elmadan daha erken çiçek açtığı için ilkbahar donlarından etkilenme olasılığı daha yüksektir; soğuk havanın çöktüğü çukur alanlar tercih edilmemelidir [10].
- Toprak
- Geçirgen, derin, sıcak ve organik maddece zengin topraklar idealdir. Kireçli topraklarda ayva anacı tercih edilmemelidir [10].
- Tozlanma
- Daha iyi meyve tutumu için karşılıklı tozlanma gerekir; aynı dönemde çiçek açan en az üç-dört çeşitle bahçe kurulması önerilir [4, 10].
- İlk ürün
- Kuvvetli anaçlarda en az 5–6 yıl, ayva klon anaçlarında 2–3 yıl sürebilir [4].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Armudun ana hastalık ve zararlısı ateş yanıklığı ve armut psillididir [10]. Ateş yanıklığı ülkemizde 1985'ten itibaren görülmeye başlamış ve bakımı yetersiz ağaçların kurumasına yol açarak üretimi azaltmıştır; bu nedenle dayanıklı çeşit kullanımı önem kazanmıştır [15].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Aksoy, H. (t.y.). Armut yetiştiriciliği ve ıslahı alanında Türkçe bilimsel çalışmaların derlenmesi [Bitirme çalışması posteri]. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi.
- As, O. ve Sakaldaş, M. (2020). 'Deveci' armut çeşidinde farklı depolama sıcaklıklarında 1-methylcyclopropene uygulamalarının meyve kalitesine etkilerinin belirlenmesi. ADÜ Ziraat Dergisi, 17(1), 85–90. https://doi.org/10.25308/aduziraat.711537
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (t.y.). Armut-ayva.
- Kaynaş, K. ve Çiftci, H. N. (2022). Depolama sonrası taze dilimlenmiş Deveci armut çeşidinde NatureSeal® uygulamasının raf ömrü kalitesine etkisi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 9(3), 557–566. https://doi.org/10.30910/turkjans.1092269
- Mertoğlu, K. ve Evrenosoğlu, Y. (2019). Bazı elma ve armut çeşitlerinde fitokimyasal özelliklerin belirlenmesi. Ziraat Fakültesi Dergisi, 14(1), 11–20.
- Pakyürek, M. ve Özcan, S. (2025). Armut ıslahında doku kültürünün önemi. M. Şeker ve M. Sakaldaş (Ed.), Armut yetiştiriciliği içinde (ss. 323–344). İKSAD Yayınevi. https://doi.org/10.5281/zenodo.18105963
- Serttaş, S. ve Öztürk, A. (2020). Bazı armut klon anaçları üzerine aşılı armut çeşitlerinin fidan gelişim performanslarının belirlenmesi. KSÜ Tarım ve Doğa Dergisi, 23(4), 842–850. https://doi.org/10.18016/ksutarimdoga.vi.693431
- Şekerci, E. (2019). Bursa bölgesinde armut muhafazası için uygun soğuk hava depo tasarımının geliştirilmesi [Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi].
- Tarım ve Orman Bakanlığı. (t.y.). Armut yetiştiriciliği.
- Tarım ve Orman Bakanlığı. (2025). Zirai dondan etkilenen çiftçilere destekleme ödemesi yapılacak [Haber]. https://www.tarimorman.gov.tr/Haber/6733/Zirai-Dondan-Etkilenen-Ciftcilere-Destekleme-Odemesi-Yapilacak
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 29 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2019). Pears, raw, bartlett (FDC ID 746773) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/746773/nutrients
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2024). Pear, Anjou, green, with skin, raw (FDC ID 2710836) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2710836/nutrients
- Yılmaz, N. (2023). Armut yetiştiriciliğinde dikkat edilmesi gereken hususlar. G. Örük (Ed.), Tarımsal bitki biliminin dinamikleri içinde (ss. 103–110). İKSAD Yayınevi.