Meyveler / Karpuz
Karpuz
Karpuz, Afrika'nın kurak ve yarı kurak bölgelerine özgü bir çöl bitkisidir; Afrika'da 4.000 yılı aşkın süredir yetiştirilmektedir ve insanların karpuzu ilk olarak temiz içme suyu kaynağı olarak kullandığı düşünülmektedir [1]. Türkiye, 1994–2024 ortalamasında Çin'in ardından dünyanın ikinci büyük karpuz üreticisidir [4]; 2024'te 3,2 milyon ton karpuz üretti [8].
Yeşil aylar ana hasat dönemi. Karpuz mevsimsel bir üründür ve olgunlaştıktan sonraki pazarlama süresi yaklaşık iki haftayla sınırlıdır [7]. Türkiye'de hasat bölgelerin iklimine göre mayıs sonundan eylül sonuna kadar sürer: ilk turfanda karpuzlar mayıs sonu–haziran başında Adana ve Antalya gibi sıcak Akdeniz illerinde toplanır; en yoğun hasat haziran, temmuz ve ağustostadır; İç Anadolu gibi serin bölgelerde ve geççi çeşitlerde hasat ağustos–eylüle kayar.
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin karpuz üretimi 2019'da 3,87 milyon tondan 2024'te 3,20 milyon tona geriledi; henüz kesinleşmemiş 2025 verileri üretimde bir miktar artış olabileceğine işaret ediyor [8].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Adana | 562.446 | %17,6 |
| Antalya | 360.359 | %11,3 |
| Bursa | 284.462 | %8,9 |
| Muş | 201.840 | %6,3 |
| Mersin | 187.084 | %5,9 |
| Adana | 647.634 | %19,0 |
| Antalya | 378.137 | %11,1 |
| Bursa | 306.701 | %9,0 |
| Muş | 224.616 | %6,6 |
| Mersin | 215.441 | %6,3 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
Karpuz TÜİK istatistiklerinde sebzeler arasında yer alır. Ekilen alan 2019'da 834 bin dekardan 2024'te 633 bin dekara geriledi; 2024'te dekar başına ortalama verim yaklaşık 5,1 ton oldu [8].
Karpuz ülkemizde açıkta ya da özellikle alçak tüneller altında örtü altında yetiştirilir. Örtü altı karpuz üretiminin yaklaşık %95'i Çukurova'da yapılırken açıkta üretim ağırlıklı olarak Güneydoğu Anadolu, Trakya ve Akdeniz Bölgelerindedir [6]. Pazarlanamadığı için tarlada kalan karpuzların oranının yaklaşık %20 olduğu göz önüne alındığında, Türkiye'de her yıl yüz binlerce ton karpuzun değerlendirilemediği tahmin edilmektedir [7].
Dünyada karpuz
Dünya karpuz üretimi 1994'te 38,7 milyon tondan 2024'te 105,0 milyon tona çıkarken hasat edilen alan 2,23 milyon hektardan 3,05 milyon hektara genişledi. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %81'i Asya'da gerçekleşti; Çin dünya üretiminin yaklaşık %62'sini tek başına karşılarken Türkiye bu dönemin ortalamasında ikinci büyük üretici oldu [4]. Türkiye'nin 2024'te dünya üretimindeki payı yaklaşık %3 oldu [4, 8].
1994–2024 yıllık ortalaması, bin ton. Kaynak: FAO (2026)
Besin değerleri
30 kcal
100 gram çiğ karpuzda [9]
| Su | 91,4 g |
| Karbonhidrat | 7,55 g |
| Toplam şeker | 6,2 g |
| Fruktoz | 3,36 g |
| Lif | 0,4 g |
| Protein | 0,61 g |
| Yağ | 0,15 g |
| C vitamini | 8,1 mg |
| A vitamini (RAE) | 28 µg |
| Likopen | 4530 µg |
| Potasyum | 112 mg |
| Magnezyum | 10 mg |
| Fosfor | 11 mg |
| Kalsiyum | 7 mg |
| Demir | 0,24 mg |
Karbonhidrat farkla hesaplanmış değerdir [9]. Karpuz, kırmızı rengini veren likopen bakımından zengindir.
Hasat ve depolama
Hasat: Kabuk renginin parlaklaşması, meyve sapındaki tüylerin dökülmesi, meyvenin sapa bağlandığı yerdeki kulakçık ve sülüğün kuruması, meyveye dokunulduğunda damarların belirginleşmesi, vurulduğunda tok bir ses çıkarması ve şeker oranının artması hasat olgunluğunu gösterir. Derim aşamasında sulama yapılmaz, çünkü çatlamalara yol açabilir [6]. Olgunlukta kabuğun mat ve pürtüklü görünümü hafif bir parlaklığa dönüşür ve meyve elde tartıldığında bir miktar hafiflemiş hissedilir. Karpuz burularak koparılmamalı, çürüme riskini azaltmak için sapı bıçakla kesilmelidir.
Sınıflandırma: Karpuzlar pazara 3 kg'ın altında küçük, 3–5 kg orta, 5–7 kg büyük ve 7 kg'ın üzerinde çok büyük boylu olarak sunulur. Meyve iriliği 2–3 kg'dan 50–60 kg'a kadar çıkabilse de 5–6 kg'lık ve az çekirdekli meyveler tercih edilir [6].
Depolama: Karpuzlar uzun süre depolanamaz. Türk standardına göre oda sıcaklığında yaklaşık bir hafta, 7,5–10°C ve %80–90 nemde 2–3 hafta saklanabilir [7]. Bakanlık yayınında derimden sonra normal koşullarda 20–60 gün saklanabileceği, daha uzun sürede koflaşma ve sulanma görüleceği belirtilmektedir [6]. 7°C'nin altındaki sıcaklıklar üşüme zararı, çürüme ve meyve eti renginin solmasına, yüksek sıcaklıklar ise çürüme ve şeker kaybına yol açar; 7°C karpuz için önerilen depolama sıcaklığıdır. İç pazara gönderilecek karpuzlarda soğukta muhafaza yaygın değildir, ancak ihracatta raf ömrünü uzatmak için önemlidir [3].
Yetiştirme
- Sıcaklık
- Sıcağı en çok seven, düşük sıcaklıklardan en çok etkilenen sebzedir; en uygun sıcaklık 27–30°C'dir, 10–12°C'nin altında yetiştiricilik kısıtlanır [6].
- Ekim
- Hava sıcaklığı 10°C'yi, toprak sıcaklığı 15°C'yi geçmeden ekim ya da dikim yapılmamalıdır [6].
- Toprak
- Ağır toprakları sevmez; kumlu-tınlı, organik maddesi en az %5, derin ve taban suyu 1 m'den aşağıda olan topraklar uygundur [6].
- Tozlanma
- Çiçekler yalnızca bir gün açık kalır; bal ya da bombus arıları zorunludur, çevrede yoksa 4–5 dekara bir kovan konulmalıdır [6].
- Aşılı fide
- Toprak kökenli hastalıklara dayanıklı su kabağı ve kabak anaçları üzerine aşılı fidelerle yetiştiricilik yaygınlaşmaktadır [3].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Karpuzda solgunluk ve kök çürüklüğü, külleme, bakteriyel meyve lekesi, antraknoz, alternarya yaprak yanıklığı ve virüs hastalıkları ile karpuz telliböceği, kırmızı örümcekler ve yaprakbitleri önemli sorunlardır [6].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Aras, V., Solmaz, İ. ve Sarı, N. (2025). Karpuz yetiştiriciliği. H. Y. Daşgan, Y. Akhoundnejad ve S. Dere (Ed.), Sebze üretim bilimi ve teknolojisi içinde (ss. 265–286). Akademisyen Kitabevi. https://doi.org/10.37609/akya.2909.c841
- Arslan, Ö. (2010). Crisby karpuz çeşidinde aşılı üretimin derim sonrası kalite ve raf ömrüne etkileri [Yüksek lisans tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi].
- Baltaer, Ö. (2011). Crimson Tide karpuz çeşidinde farklı anaç ve değişik depo sıcaklıklarının muhafaza süresince kalite özelliklerinin değişimine etkileri [Yüksek lisans tezi, Mustafa Kemal Üniversitesi].
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Geren, H. (2024). Yemlik karpuzda (Citrullus lanatus var. citroides) farklı meyve büyüklüklerinin depolama süresi ve yaş ağırlık kayıpları üzerine etkisi. MAS Journal of Applied Sciences, 9(3), 636–645. https://doi.org/10.5281/zenodo.13318304
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (t.y.). Kavun karpuz.
- Terlemez, F. ve Çerçi, İ. H. (2019). Pazarlama dışı olan karpuzlardan (Citrullus lanatus) hayvan beslemede kullanılabilecek yan ürünlerin elde edilmesi, depolanması, bazı besin madde ve mikrobiyolojik özelliklerinin belirlenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 6(4), 835–844. https://doi.org/10.30910/turkjans.633613
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2019). Watermelon, raw (FDC ID 167765) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/167765/nutrients