Meyveler / Kivi
Kivi
Kivi, sarılıcı ve tırmanıcı özelliğiyle 12 m'ye kadar uzanabilen, çok yıllık bir bitkidir; anavatanı Çin'in güneybatısıdır ve kültüre alınan en yeni meyvelerdendir [7]. Ülkemize ilk olarak Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından getirilmiş ve ilk kivi bahçeleri 1988'de kurulmuştur [4]. Türkiye 2024'te 92 bin ton kivi üretti [9].
Yeşil aylar hasat ve depodan pazara sunum dönemi. Türkiye'de kivi hasadı genellikle 15 Ekim'den sonra başlar ve kasımın ilk yarısında yapılır; hava koşullarına göre kasımın ikinci yarısına sarkabilir. Mersin'in Silifke ilçesinde ise hasat ağustosun ikinci yarısında başlar [7]. Hayward çeşidi uygun koşullarda 6 aya kadar depolanabildiği için pazarda uzun süre bulunur [4].
Türkiye'de üretim
Türkiye'nin kivi üretimi 2019'da 64 bin tondan 2022'de 101 bin tonla zirveye çıktı; 2024'te 92 bin ton oldu, henüz kesinleşmemiş 2025 verileri ise bir düşüşe işaret ediyor [9]. Üretim 1995'teki 72 tondan bu yana çok hızlı büyümüştür [7].
Bin ton. 2025 verileri kesinleşmemiştir. Kaynak: TÜİK (2026)
En çok üreten iller
| İl | Ton | Pay |
|---|---|---|
| Bursa | 18.639 | %20,2 |
| Yalova | 14.384 | %15,6 |
| Samsun | 13.599 | %14,7 |
| Mersin | 11.933 | %12,9 |
| Ordu | 8.560 | %9,3 |
| Yalova | 14.217 | %19,9 |
| Samsun | 14.210 | %19,9 |
| Mersin | 8.610 | %12,1 |
| Bursa | 7.142 | %10,0 |
| Sakarya | 7.039 | %9,9 |
*Kesinleşmemiş veri. Kaynak: TÜİK (2026)
2024'te meyve veren yaşta 2,15 milyon, meyve vermeyen yaşta 0,70 milyon kivi omcası bulunuyordu; toplu meyvelik alanı 2019'daki 31 bin dekardan 42 bin dekara genişledi [9].
Kivi yetiştiriciliği Karadeniz'in kıyı kesiminde ve Marmara'da yoğunlaşır; Yalova, kivinin başladığı ve uzun süre en önemli üretim merkezi olan ildir, son yıllarda Akdeniz'de de en çok Mersin'de olmak üzere yetiştiricilik gelişmiştir [7]. Yalova'da tarım arazilerinin imara açılmasıyla üreticiler alternatif olarak Balıkesir'in Gönen Ovası'na yönelmiş, bölgede yeni kivi bahçelerinin sayısı her yıl artmaktadır [2]. İlk yerli kivi çeşidi İlkaltın 2018'de tescil edilmiştir [7].
FAO'nun ülke ortalamaları kivide, verinin bazı ülkeler için geç başlaması nedeniyle doğrudan karşılaştırılabilir olmayabilir; aşağıdaki sıralama bu nedenle yalnızca genel bir fikir vermektedir.
Dünyada kivi
Dünya kivi üretimi 1994'te 0,95 milyon tondan 2024'te 4,42 milyon tona çıkarken hasat edilen alan 61 bin hektardan 272 bin hektara genişledi. 1994–2024 döneminde üretimin yaklaşık %55'i Asya'da, %24'ü Avrupa'da, %14'ü Okyanusya'da gerçekleşti; Türkiye bu dönemin ortalamasında dokuzuncu sırada yer aldı [3]. Türkiye'nin 2024'te dünya üretimindeki payı yaklaşık %2 oldu [3, 9].
1994–2024 yıllık ortalaması, bin ton. Kaynak: FAO (2026)
Besin değerleri
58 kcal
100 gram soyulmuş çiğ yeşil kivide [11]
| Su | 83,8 g |
| Karbonhidrat | 13,8 g |
| Toplam şeker | 8,56 g |
| Fruktoz | 4,29 g |
| Glukoz | 3,46 g |
| Lif | 2,1 g |
| Protein | 1,01 g |
| Yağ | 0,64 g |
| C vitamini | 58,8 mg |
| Folat | 33 µg |
| Potasyum | 302 mg |
| Fosfor | 28 mg |
| Kalsiyum | 24 mg |
| Magnezyum | 14,8 mg |
Enerji Atwater özgül faktörleriyle hesaplanmıştır [11]. Kaynaklarda kivinin C vitamini içeriği için 100 gramda 93–105 mg gibi daha yüksek değerler de bildirilmektedir [7]; C vitamini çeşide ve yetişme koşullarına göre değişebilir. Ticari olarak yeşil kivi (Actinidia deliciosa), sarı kivi (A. chinensis) ve tüysüz kivi (A. arguta) üretilir [7].
Hasat ve depolama
Hasat: Kivi meyveleri omca üzerinde olgunlaşmaz; hasattan belirli bir süre sonra yeme olumuna gelir. Hasat olgunluğu dış görünüşle anlaşılamadığı için refraktometreyle ölçülen suda çözünür kuru madde esas alınır ve kaynaklara göre yaklaşık %6,5–7,5'e ulaşıldığında hasat yapılır [4, 7]. Hayward çeşidinde ortalama meyve ağırlığının 100 g'ın altında olmaması da dikkate alınır [7]. Rize'de yapılan bir çalışmada kuru madde %6,1–8,0 iken derilen meyvelerin depolama ve raf ömrü boyunca sertlik, aroma, tatlılık ve sululuk bakımından en yüksek puanları aldığı belirlenmiştir [1].
Depolama: Meyveler mümkün olduğunca 0°C ve %95 nemde depolanmalıdır; Hayward çeşidi ideal koşullarda 6 aya kadar saklanabilir [4]. Gönen Ovası'nda yetiştirilen Hayward kivileri 0–0,5°C ve %90–95 nemde 4 ay boyunca tüketici tercihine uygun kalitede korunmuş; bu sürede meyve eti sertliği 7,6'dan 1,3 kg/cm²'ye düşerken suda çözünür kuru madde %6,7'den %14,1'e yükselmiştir [2]. Hasat edilen meyveler yaklaşık 15 gün olgunlaşmaya bırakıldıktan sonra tüketime hazır hale gelir [7].
Bahçede yetiştirme
- İklim
- Kışları ılık, yazları sıcak ve nemli bölgeleri sever; vejetasyon süresi yaklaşık 230–260 gündür ve bu dönemde 10–30°C ister [4, 7].
- Don
- Yaşlı bitkiler kışın –13°C'de zarar görür; genç bitkiler çok daha hassastır. Gözler patladıktan sonra –1/–2°C şiddetli don zararına yol açar [4].
- Su
- Çok su tüketir; vejetasyon süresince 1000–1500 mm yağış ister, ticari bahçelerde mutlaka sulama sistemi kurulmalıdır [4, 7].
- Toprak
- Derin, geçirgen, organik maddece zengin, tınlı ve pH'ı 5,5–7,6 olan topraklar uygundur [4].
- Tozlanma
- İki evcikli bir bitkidir; dişi ve erkek çiçekler ayrı bitkilerde bulunur ve genellikle 6–8 dişi bitkiye bir erkek bitki dikilir [4, 7].
- Verim
- Dikimden 3–4 yıl sonra meyveye başlar, 7. yıldan itibaren dekardan ortalama 2,5–3 ton verim alınır [4].
Çeşitler
Hastalık ve zararlılar
Doğu Karadeniz'deki kivi bahçelerinde yapılan sürveylerde yaprak ve kök hastalıklarının oranı ve yaygınlığı düşük bulunmuştur; buna karşın don, herbisit zararı ve yetersiz kültürel işlemler gibi abiyotik sorunların kivi üretiminde önemli olduğu görülmüştür [6]. Ekonomik zarar daha çok depoda kurşuni küf çürüklüğüyle ortaya çıkar [8].
Hastalık ve zararlılar rehberiBenzer meyveler
Kaynakça
- Bakoğlu, N. ve Tuna Güneş, N. (2025). Farklı derim zamanlarının 'Hayward' kivi meyvelerinin depolama ve raf ömrü süreçlerinde duyusal değerlendirme özelliklerine etkisi. Alatarım, 24(Özel Sayı), 56–65.
- Ekinci, N., Varlı Yunusoğlu, S. ve Çelik, M. (2023). Gönen Ovası'nda yetiştirilen 'Hayward' kivi çeşidinin (Actinidia chinensis var. deliciosa) kalite kriterleri ve muhafaza performansı. ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 11(1), 58–65. https://doi.org/10.33202/comuagri.1216278
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. (2026). FAOSTAT: Crops and livestock products [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL adresinden erişildi.
- Kahraman, K. A. (t.y.). Kivi yetiştiriciliği [Çiftçi broşürü]. Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü.
- Meyve zararlıları [Derleme]. (t.y.).
- Sezer, A. (2025). Doğu Karadeniz Bölgesi kivi üretim alanlarında görülen fungal hastalıkların belirlenmesi. Akademik Ziraat Dergisi, 14(2), 168–177. https://doi.org/10.29278/azd.1825265
- Şahin, G. (2019). Kivi (Actinidia deliciosa) yetiştiriciliği ve Türkiye zirai hayatındaki yeri. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 4(1), 3–32.
- Tarım ve Orman Bakanlığı. (t.y.). Meyve hastalıkları zirai mücadele teknik talimatları. Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü, Bitki Sağlığı Araştırmaları Daire Başkanlığı.
- Türkiye İstatistik Kurumu. (2026). Bitkisel üretim istatistikleri [Veri seti]. 30 Eylül 2026 tarihinde erişildi.
- Türkmen, Y. ve Yiğit, M. (2025). Kivilerde görülen virüs hastalıkları. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology, 13(6), 1686–1693. https://doi.org/10.24925/turjaf.v13i6.1686-1693.7523
- U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service. (2024). Kiwifruit (kiwi), green, peeled, raw (FDC ID 2710831) [Veri seti]. FoodData Central. https://fdc.nal.usda.gov/food-details/2710831/nutrients